O Instytucie

6. Baza wiedzy

dr Danuta Morańska

Edukacja w czasach pandemii
Ocenianie kształtujące w kształceniu zdalnym

1. Kilka słów wstępu...

Edukacja zdalna w przedszkolach i szkołach stała się faktem. W ciągu niezwykle krótkiego czasu trzeba było dokonać rzeczy niezwykłej i zmienić całkowicie sposób realizacji zadań edukacyjnych. Nie będąc do tego zupełnie przygotowani dyrektorzy wraz z gronem pedagogicznym wykonało i dalej wykonuje zadanie, które jeszcze kilka miesięcy temu wydawało się zupełnie niemożliwe. We wszystkich placówkach oświatowych wypracowano rozwiązania, które umożliwiły uczniom kontynuację nauki. Niezwykle krótki czas wdrożenia i brak doświadczenia spowodowały, że nie wszystkie rozwiązania okazały się efektywne. Ciągle jest wiele do zrobienia, tym bardziej, że nie trudno przewidzieć co będzie działo się we wrześniu i czy wrócimy do szkół i przedszkoli. Zastanówmy się zatem, jak doskonalić edukację zdalną, by zapewnić wszystkich uczestnikom procesu kształcenia (dyrektorom, nauczycielom, uczniom i ich rodzicom)  komfort, jednocześnie dbając o wysokie efekty kształcenia. 

2. Badania

Na początku odnieśmy się do wyników badań, którym w kwietniu poddano nauczycieli i uczniów. 

Nauczyciele

 W kwietniu br. Centrum  Cyfrowe przeprowadziło badania na próbie ok. 1000 nauczycieli szkół podstawowych (klasy 1-8). Na podstawie uzyskanych określono najczęstsze problemy, z którymi spotykają się nauczyciele kształcący zdalnie (https://centrumcyfrowe.pl/czytelnia/badanie-nauczycieli-qa/):

  • braki sprzętowe nauczycieli,
  • braki sprzętowe uczniów,
  • problemy z łączem internetowym,
  • problemy w kontaktach z rodzicami,
  • kontakt pomiędzy dyrekcją a pracownikami placówki oświatowej, zrozumienie sytuacji i współpraca,
  • problem z organizacją przestrzeni i czasu w domu,
  • niski poziom kompetencji cyfrowych nauczycieli - brak znajomości narzędzi i metodyki pracy zdalnej,
  • niski poziom kompetencji cyfrowych uczniów i rodziców,
  • czasochłonność całego procesu,
  • problemy nauczania zdalnego dzieci z orzeczeniami,
  • problemy psychologiczne nauczycieli i uczniów,
  • częste skupianie się nauczycieli na realizacji podstawy programowej bez głębszej refleksji na temat komfortu pracy uczniów (niska empatia),
  • dowolny nieskoordynowany wybór przez poszczególnych nauczycieli sposobów realizacji procesu kształcenia zdalnego (dobór narzędzi i metody realizacji zajęć, nie zawsze występująca korelacja pomiędzy nauczycielami uczącymi w danej klasie).

Pomimo licznych trudności wielu nauczycieli widzi korzyści edukacji zdalnej. Zauważają, że dokładne poznanie  takiej formuły organizacji procesu kształcenia pozwoli w przyszłości na pracę z nieobecnymi uczniami oraz uczniami wymagającymi indywidualnych konsultacji czy indywidualnego toku nauczania. Edukacja zdalna i potrzeba współdzielenia się wiedzą poprawiła relacje wśród grona pedagogicznego. Nauczyciele dostrzegają sens w uczeniu się narzędzi elearningowych i dalszym podnoszeniu swoich kompetencji w tym zakresie.

Uczniowie

w  kwietniu br. przeprowadzonej wśród ok. 600 uczniów szkół podstawowych (klasy 4-8) i szkół ponadpodstawowych badania na temat zalet i wad  edukacji zdalnej (https://gorzenska.com/2020/05/12/edukacja-zdalna-w-czasie-pandemii-doswiadczenia-uczniow/).

Celem było zebranie informacji od uczniów klas 7-8 szkoły podstawowej oraz młodzieży ze szkół ponadpodstawowych/ponadgimnazjalnych na temat zalet i wad edukacji na odległość.

Uczniowie dostrzegli szereg zalet zajęć zdalnych, wśród których znalazły się następujące:

  • możliwość pracy asynchronicznej  (elastyczność czasu nauki) – 45,7%
  • możliwość kontaktu online z klasą i nauczycielem – 13,8%
  • samodzielne zarządzanie procesem uczenia się – 10,2%
  • realizacja projektów  – 7%

Natomiast największe problemy powoduje:

  • zbyt duża liczba prac i zadań do realizacji – 64,2%,
  • brak bezpośredniego kontaktu z z koleżankami i kolegami – 42%,
  • problemy z koncentracją na zadaniach szkolnych – 37%,
  • planowanie czasu i czynności związanych z uczeniem się poszczególnych przedmiotów – 26,5%,
  • ustalenie priorytetów w uczeniu się – 24,1%,
  • brak bezpośredniego kontaktu z nauczycielem – 20,3%,
  • kłopot z samoocena uzyskanych efektów uczenia się  – 16,7%,
  • brak dostępu do wartościowych źródeł – 14,7%,
  • brak odpowiednich warunków do nauki – 14,2%,
  • problemy z dostępem do Internetu – 8,2%.
3. Jak poradzić sobie z problemami i poprawić efektywność kształcenia zdalnego

Przedstawione wyniki badań wskazują na kilka ważnych kwestii, które warto poddać analizie dbając o jakość kształcenia zdalnego.

Pierwsza z nich to organizacja zajęć zdalnych:

  • dobrym rozwiązaniem jest powołanie w placówce oświatowej lidera zespołu odpowiedzialnego za realizację projektu e-learningowego,

  • warto przyjąć w placówce jedno rozwiązanie techniczne (wybór platformy i kluczowego oprogramowania oraz ustalić podstawę założenia metodyczne dotyczące organizacji zajęć zdalnych),

  • systematycznie badać efektywność realizowanego procesu i poziom zadowolenia uczestników procesu, w razie potrzeby dokonywać modyfikacji działań,

  • uzupełniać luki kompetencyjne nauczycieli, udzielać nauczycielom wsparcia technicznego i tworzyć możliwości doskonalenia umiejętności cyfrowych i metodycznych,

  • zadbać o wymianę doświadczeń i dobrych praktyk,

  • ustalić tygodniowy plan pracy dla poszczególnych klas, przekazać go uczniom by w ten sposób ułatwić planowanie nauki w domu,

  • organizować współpracę nauczycieli uczących w tej samej klasie, dzięki czemu uczniowie otrzymają bardziej zrównoważoną liczbę prac do wykonania (odpowiedzialny wychowawca),

  • rozwiązywać bieżące problemy, zapewnić wsparcie psychologa, pedagoga szkolnego,

  • realizację zajęć potraktować jak projekt planując poszczególne elementy działań, dokonywać ewaluacji i wspierać nauczycieli i uczniów,

  • zadbać o higienę cyfrową nauczycieli , rodziców i uczniów,

  • zadbać o uczniów uczniów wykluczonych i z SPE.

Kolejne kwestie mają związek z budowaniem klimatu wzajemnej współpracy i zastosowanymi przez nauczycieli rozwiązaniami metodycznymi

Budowanie relacji pomiędzy uczestnikami procesu kształcenia

  • w kształceniu zdalnym bardzo istotna jest dbałość o dobrostan własny, uczniów i ich rodziców,
  • aby uczeń mógł się uczyć istnieje potrzeba budowania pozytywnej atmosfery wsparcia i wzajemnego zrozumienia, pomocy, 
  • warto zadbać o pozytywny klimat współpracy, nową sytuacje traktować jako przygodę, wspólne odkrywanie świata, dbać o budowanie motywacji do nauki,
  • rozmawiać z uczniami o tym czego się uczą i jak się uczą, jakie mają problemy w trakcie nauki i wraz z nimi je rozwiązywać, na forach lub czacie rozmawiać  o problemach ze zrozumieniem treści, pamiętajmy, że wszyscy znajdujemy się w trudnej sytuacji,
  • myślmy pozytywnie a wszystko się uda.

Metodyka i korzystanie  z narzędzi

  • warto przemyśleć i odpowiednio zaprojektować aktywności uczniów (online i analogowe). Korzystanie z internetu to jedna z wielu możliwości, pamiętajmy o analogowych metodach, pamiętajmy jednak, by uczeń uczył się działając i odkrywając, a nie jedynie biernie przyswajając i odtwarzając,
  • stawiać na myślenie refleksyjne, czytanie ze zrozumieniem, ale pamiętajmy również, aby wzbudzać u ucznia zainteresowanie poznawanymi treściami kształcenia,
  • nie eksperymentować ze zbyt wieloma  nowymi rozwiązaniami (chyba, że ma to uzasadnienie, nadmiar szkodzi), doskonalić metody aktualnie wykorzystywane, zaprosić do współpracy uczniów i rozmawiać z nimi na temat najbardziej przyjaznych narzędzi i rozwiązań metodycznych,
  • opracować do lekcji Kartę pracy w formie instrukcji postępowania (np. wykorzystując elementy oceniania kształtującego), aby uczeń wiedział po co, czego i jak będzie się uczyć, na co powinien zwrócić szczególną uwagę, na jakiej podstawie zostanie oceniona jego praca,
  • jasno i jednoznacznie formułować komunikaty, zachować szczególną staranność o jakość przygotowywanych materiałów dydaktycznych,
  • określić jasne zasady komunikowania się z uczniami i rodzicami,
  • być empatycznym, pomyśleć o uczniu, który oprócz naszego przedmiotu realizuje również inne lekcje w formule pracy nauki zdalnej. Oszacujmy czas przeznaczony przez ucznia na naukę. Zadawać mniej i więcej wyjaśniać. Urealnić czas, który uczeń ma przeznaczyć na realizację zadań.
  • świadomie kształtować umiejętność pracy zdalnej uczniów wiedząc, że będzie ona w przyszłości bardzo potrzebna. Róbmy to w sposób przemyślany.

Ocenianie

  • zaproponować uczniom różne formy realizacji zadań i oceniać je na podstawie przesłanych rozwiązań (dopuszczamy prace wykonane nie tylko za pomocą komputera, Internetu i wybranych aplikacji, ale również "analogowo" , których wykonanie uczniowie dokumentują w postaci przesłanych zdjęć lub filmików (zbieramy prace uczniów do ich e-portfolio)

Wszystko dla uczniów -  Sytuacja pandemii, w której się znaleźliśmy pokazuje wyraźnie, że  zawód nauczyciela to przede wszystkim powołanie. Polscy nauczyciele robią wszystko co w ich mocy, aby nie zawieść swoich uczniów.

4. Ocenianie kształtujące w edukacji zdalnej

Niezwykle przydatne z zarządzaniu pracą ucznia może okazać się zastosowanie Oceniania Kształtującego, w którym najważniejsze jest:

  • budowanie atmosfery sprzyjającej uczeniu się,
  • formułowanie celów uczenia się w języku ucznia,
  • ustalenie kryteriów oceny w języku ucznia (NaCoBeZu),
  • realizacja zajęć w sposób angażujący ucznia (metody problemowe),
  • udzielanie uczniowi informacji zwrotnej dotyczącej efektów jego pracy
  • uzyskiwanie od ucznia informacji zwrotnej na temat komfortu jego pracy na zajęciach (Zdania podsumowujące),
  • dbałość o dobre relacje z rodzicami i ich wsparcie dla ucznia,
  • wdrażanie uczniów do świadomego oceniania prac innych (ocena koleżeńska) i samooceny.

Budując strukturę zajęć na strukturze oceniania kształtującego będziemy mogli w sposób planowy i systematyczny projektować zajęcia zdalne dla uczniów zapewniając sobie, uczniom i ich rodzicom komfort pracy. 

Pamiętajmy!

Współczesność nie pozostawia nam wyboru. Trzeba zmieniać i rozwijać swój warsztat poszukując nowych rozwiązań metodycznych i form pracy. Tylko wtedy będziemy mogli sprostać wyzwaniom, jakie niesie ze sobą przyszłość.